Sửa Bộ luật Hình sự: Đề xuất không lấy chức danh làm chứng cứ buộc tội; ngăn lừa đảo qua mạng từ khâu chuẩn bị

Cụ thể, tại phiên làm việc sáng 27/10/2026, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, ĐBQH đề xuất không lấy chức danh làm chứng cứ buộc tội; ngăn lừa đảo qua mạng từ khâu chuẩn bị.

Thảo luận về Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi)

Nội dung này được đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa phát biểu chi tiết. Đại biểu nhấn mạnh một Bộ luật nghiêm hay không, không nằm ở số tội danh thêm hay bớt, mà ở chỗ: mỗi quy định có đủ rõ để áp dụng thống nhất và công bằng hay không. Trên tinh thần đó, đại biểu Phan Thị Thùy Linh trao đổi về 2 vấn đề:

Thứ nhất, về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, theo đại biểu, dự thảo đã đi rất đúng hướng, đã cá thể hóa trách nhiệm của từng người và tháo gỡ vướng mắc về tư cách pháp lý. Tại khoản 3 Điều 78 xác định một trong các điều kiện quy trách nhiệm hành vi phạm tội là có “sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại”. 

Với quy định này, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, cần làm rõ “sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận” này được xác định qua quyết định, hành vi của cá nhân nào, bộ phận nào, và căn cứ vào thẩm quyền nào; bởi, chỉ riêng quan hệ lao động, chức danh quản lý hoặc lợi ích mà pháp nhân có được từ hành vi phạm tội thì chưa đủ để quy trách nhiệm hình sự.

Sửa Bộ luật Hình sự: Đề xuất không thể lấy chức danh làm chứng cứ buộc tội

Đại biểu cũng cho rằng, cần làm rõ tại Điều 78 việc cá nhân thực hiện hành vi đã chết không tự động loại trừ trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Cơ quan tố tụng vẫn phải chứng minh hành vi cấu thành tội phạm thuộc phạm vi Điều 79, đáp ứng đầy đủ các điều kiện tại Điều 78 và bảo đảm quyền bào chữa của pháp nhân. Nội dung này cần được quy định thống nhất với pháp luật Tố tụng hình sự.

Về việc áp dụng hình phạt với cá nhân phạm tội trên danh nghĩa pháp nhân, đại biểu cho rằng, việc xác định trách nhiệm của từng người phải dựa trên hành vi, lỗi và vai trò thực tế. Dự thảo đã thể hiện đúng hướng này tại Khoản 2 Điều 84. 

Theo đó, cần nhất quán nguyên tắc không thể lấy chức danh làm chứng cứ buộc tội, mà phải xem xét đầy đủ trách nhiệm của người trên thực tế đã quyết định, đã trực tiếp chỉ đạo hoặc tổ chức thực hiện hành vi phạm tội đó.

Ngăn chặn tội lừa đảo, chiếm đoạt tài sản qua mạng từ khâu chuẩn bị

Thứ hai, về cấu trúc lại các tội phạm trên không gian mạng theo chuỗi hành vi, từ chuẩn bị, tổ chức đến thực hiện, Đại biểu Phan Thị Thùy Linh đánh giá, đây là cách tiếp cận mới, phù hợp với thực tiễn phát triển các công nghệ hiện đại, cũng như phù hợp với thực tiễn đấu tranh đối với nhiều vụ tống tiền quy mô lớn đã diễn ra trên mạng gần đây.

Góp ý về tội lừa đảo, chiếm đoạt tài sản qua mạng tại Điều 157 chưa thuộc danh mục được xử lý từ giai đoạn chuẩn bị tại Điều 14, đại biểu cho rằng, để lừa đảo thì đối tượng phải chuẩn bị từ trước như: mua gom tài khoản ngân hàng, mua sim không chính chủ, dựng trang web giả mạo... Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần rà soát kỹ đối với nội dung này, bởi ngăn chặn từ khâu chuẩn bị là sẽ ngăn chặn được thiệt hại trước khi tiền của người dân thực sự bị chuyển đi.

Không lấy tính năng kỹ thuật của công cụ làm căn cứ duy nhất kết luận mục đích phạm tội

Cùng với đó, tại Khoản 1 điều 276, cần phân biệt công cụ phạm tội với công cụ được sử dụng trong hoạt động bảo mật hợp pháp. Đại biểu phân tích, với cùng một phần mềm, nhưng chuyên gia bảo mật dùng để kiểm thử hệ thống, còn tin tặc dùng để xâm nhập. 

Dự thảo đã xác định dấu hiệu định tội là thiết bị, phần mềm “được thiết kế hoặc chỉnh sửa có tính năng chủ yếu để thực hiện tội phạm”, đây là một tiêu chí rất xác đáng. Tuy nhiên, cần làm rõ thêm về mục đích phạm tội của người thực hiện hành vi; bởi chúng ta không thể chỉ lấy tính năng kỹ thuật của công cụ làm căn cứ duy nhất để kết luận về mục đích phạm tội.

“Cụ thể, tôi đề nghị bổ sung tại Điều 276 một quy định loại trừ: hoạt động nghiên cứu, kiểm tra, đánh giá an toàn thông tin mạng được chủ hệ thống thông tin phân quyền hoặc thực hiện theo hợp đồng hợp pháp không thuộc trường hợp sử dụng vào mục đích trái pháp luật. Theo đó, chúng ta cần xử lý nghiêm hành vi cố ý phạm tội trên không gian mạng, tách biệt rõ với hành vi thử nghiệm như tấn công giả định… hợp pháp và đúng quy định, để bảo vệ đội ngũ an ninh mạng đất nước đang rất cần”, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị.

Đại biểu nhấn mạnh, mỗi thay đổi chính sách đều phải đi cùng căn cứ quy trách nhiệm rõ ràng. Theo đó, người dân được bảo vệ trước nguy cơ lừa đảo từ sớm; một doanh nghiệp chân chính không phải lo bị quy trách nhiệm vì sai phạm của một cá nhân; một kỹ sư bảo mật yên tâm làm việc mà không sợ bị coi là tin tặc./.