Chúng tôi luôn Lắng nghe và phản hồi
Bộ Tài chính đang chủ trì xây dựng, trình Chính phủ dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi). Căn cứ hồ sơ dự án theo dự thảo Tờ trình và dự thảo Luật được Bộ Tài chính tổ chức hội thảo xin ý kiến ngày 04/8/2026, PGS.TS Đinh Dũng Sỹ, Chuyên gia pháp luật có một số bình luận và góp ý đối với dự thảo Luật này như sau:
Về một số vấn đề chung
Việc sửa đổi Luật này cần phân tích, đánh giá tình hình và bài học rút ra từ giai đoạn chống dịch COVID-19, từ phòng chống thiên tai, bão lũ lớn trong những năm gần đây để lựa chọn tình huống, biện pháp cũng như thẩm quyền, loại tài sản cần phải trưng mua, trưng dụng cho phù hợp.
Đây là những tình huống thực tiễn rất có giá trị cho việc nghiên cứu, sửa đổi Luật này, bảo đảm tính thuyết phục khi phân tích, đánh giá và lựa chọn chính sách. Vừa bảo đảm huy động được tài sản trong những trường hợp cấp bách theo luật định, vừa bảo đảm, bảo vệ quyền sở hữu tài sản của công dân.
Cần nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia về trưng mua, trưng dụng, từ chủ thể, tình huống, danh mục tài sản đến giá cả, quy trình, thủ tục trưng mua, trưng dụng, bảo đảm tính thuyết phục cho những đề xuất chính sách của Luật.
Rà soát kỹ các định hướng và nội dung chính sách, đối chiếu với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, bảo đảm việc ban hành Luật phải tương thích với các cam kết quốc tế của Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực đầu tư.
Về phạm vi điều chỉnh của Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi)
Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản là đạo luật có liên quan đến quyền tài sản - một loại quyền đặc biệt quan trọng của tổ chức, cá nhân, hộ gia đình. Do vậy, Luật này cần hết sức thận trọng trong việc xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo đảm quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản của người dân với yêu cầu trưng mua, trưng dụng của Nhà nước trong những trường hợp thật cần thiết vì những lý do cụ thể do luật định.
Theo đó, chúng tôi thống nhất với cơ quan soạn thảo về quạn điểm xây dựng dự án luật này theo hướng: những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản của người dân cần được quy định đầy đủ, cụ thể trong Luật, như: về các trường hợp trưng mua, trưng dụng, thẩm quyền trưng mua, trưng dụng, danh mục các tài sản thuộc diện trưng mua, trưng dụng, nguyên tắc đền bù, bồi thường và các vấn đề khác thuộc thẩm quyền của Quốc hội.
Các vấn đề về quy trình, thủ tục trong trưng mua, trưng dụng và các vấn đề thuộc thẩm quyền của Chính phủ nên để quy định ở các văn bản dưới luật.
Tuy nhiên, về phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật, xin trao đổi thêm một số vấn đề như sau:
Một là, tại tờ trình (điểm 1 mục 3.1) có nói: "toàn bộ nội dung có liên quan đến đất đai (bao gồm cả việc trưng dụng đất, khu vực biển đã giao để thực hiện lấn biển) được thực hiện theo pháp luật về đất đai" không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật này.
Đề nghị cân nhắc về vấn đề này, đây là đạo luật đặc biệt, liên quan đến một loại quyền đặc biệt của người dân như nói trên. Vì vậy tất cả các vấn đề về trưng mua, trưng dụng tài sản của người dân (bao gồm cả đất đai) cần phải được quy định đầy đủ, rõ ràng tại Luật này, để bảo đảm thống nhất các quy định về trưng mua, trưng dụng tài sản.
Hiện nay Luật Đất đai cũng đang đồng thời được sửa đổi. Vì vậy các vấn đề liên quan đến trưng mua, trưng dụng giữa 2 luật có thể thống nhất được một cách dễ dàng, không nên quy định về cùng một vấn đề ở hai đạo luật khác nhau, gây chia cắt chính sách, khó khăn cho thực thi.
Hai là, đối chiếu với quy định tại khoản 2 Điều 1 của dự thảo Luật thì giữa Tờ trình và dự thảo Luật chưa có sự thống nhất trong việc loại trừ đất đai khỏi phạm vi điều chỉnh của Luật này.
Nếu theo Tờ trình thì sẽ loại trừ tất cả các vấn đề về trưng mua, trưng dụng đất, bao gồm cả việc trưng dụng đất, khu vực biển đã giao để thực hiện lấn biển.
Tuy nhiên, theo khoản 2 Điều 1 dự thảo Luật thì chỉ loại trừ "việc trưng dụng đất, khu vực biển đã giao để thực hiện lấn biển". Từ đó, đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát, chỉnh lý, bảo đảm thống nhất giữa Tờ trình và dự thảo Luật về vấn đề này.
Về việc loại trừ thực hiện trưng mua đối với tài sản
Điểm 2 mục 3.1 Tờ trình và theo đó là khoản 1 Điều 3 quy định về không trưng mua đối với tài sản của "…Mặt trận tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) và các tổ chức chính trị - xã hội thuộc MTTQVN".
Quy định này là chưa chặt chẽ. Vì hiện nay các tổ chức thuộc MTTQVN là rất nhiều (hiện có 5 tổ chức chính trị - xã hội và hơn 40 tổ chức xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp và hội quần chúng ở Trung ương là thành viên của Mặt trận), ngoài tổ chức CT – XH còn có Tổ chức Chính trị - Xã hội – Nghề nghiệp (Hội Luật gia Việt Nam) và nhiều tổ chức xã hội khác cũng có một số tài sản thuộc sở hữu nhà nước.
Theo đó, đề nghị Luật nên xác định một nguyên tắc chung là không trưng mua những tài sản thuộc sở hữu công (hoặc sở hữu nhà nước). Cách thể hiện loại trừ theo chủ thể của khoản 1 Điều 3 dự thảo Luật là chưa chính xác, chưa bao quát đầy đủ phạm vi của chính sách.
Về điều kiện trưng mua, trưng dụng tài sản
Điểm b khoản 1 Điều 6 quy định chỉ trưng mua, trưng dụng khi đã áp dụng các biện pháp huy động tự nguyện mà không thực hiện được. Cần cân nhắc quy định này. Bởi quy định này chỉ đúng về nguyên tắc áp dụng chung nhưng sẽ gây bất cập trong các trường hợp cụ thể nếu cơ quan, người có thẩm quyền áp dụng một cách cứng nhắc điều kiện này.
Vì các trường hợp cần trưng mua, trưng dụng đều là những trường hợp khẩn cấp, cấp bách, nếu quy định cứng nhắc là phải vận động tổ chức và người dân đóng góp tự nguyện không được rồi mới thực hiện trưng mua, trưng dụng thì sẽ làm chậm thời gian, thậm chí mất cơ hội xử lý tình huống cấp bách.
Mặt khác, thực tiễn có thể phát sinh ý định hiến tặng tài sản của người dân sau khi Nhà nước đã thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản.
Do vậy, quy định này sẽ gây bất cập trong từng trường hợp trưng mua, trưng dụng cụ thể. Đề nghị cân nhắc bỏ quy định này hoặc cần thiết kế lại để không bị bó trong thực tiễn giữa nguyên tắc chung với việc thực hiện những trường hợp trưng mua, trưng dụng cụ thể.
Về hiệu lực của quyết định trưng mua, trưng dụng
Điều 8 dự thảo luật mới đề cập đến việc hủy bỏ quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản trong những trường hợp đặc biệt, chưa đề cập đến trường hợp quyết định trưng mua, trưng dụng hết hiệu lực trong trường hợp kết thúc việc trưng mua, trưng dụng trong điều kiện bình thường, không phải các trường hợp đặc biệt ở Điều 8. Vì vậy, đề nghị bổ sung vào Điều 7 quy định còn thiếu này.
Có thể quy định theo hướng: đối với trưng mua thì không cần ra quyết định hủy hay kết thúc việc trưng mua (có thể có quyết định khác như quyết định về thanh toán, đền bù cho chủ tài sản sau khi tình huống kết thúc), nhưng đối với trưng dụng thì sau khi kết thúc trưng dụng cần có quyết định hoàn trả (và bồi thường nếu có) cho chủ tài sản.
Về thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản
Đề nghị cần bổ sung thêm vào Điều 5 một nguyên tắc: Người có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản theo quy định của Luật này không được phân cấp, ủy quyền lại cho người khác quyết định việc trưng mua, trưng dụng tài sản.
Việc bổ sung nguyên tắc này nhằm bảo đảm tránh lạm dụng quyền trưng mua, trưng dụng tài sản, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Đồng thời bổ sung cụm từ "ủy quyền" vào các điều 16 và 23, theo đó: Người có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản không được phân cấp, ủy quyền thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản.
Đề nghị sửa điểm a khoản 1 Điều 16 và điểm a khoản 1 Điều 23 về thẩm quyền, thay đoạn "Bộ trưởng Bộ quản lý ngành, lĩnh vực" bằng "Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ" để bao quát đầy đủ hơn. Quy định của dự thảo Luật loại trừ Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ là không nên, không có cơ sở thuyết phục.
Vì thực tiễn vẫn có thể xảy ra trường hợp Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ (Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ, Tổng Thanh tra Chính phủ, Thống đốc Ngân hàng nhà nước Việt Nam) quyết định việc trưng mua, trưng dụng tài sản trong trường hợp luật định.
Mặt khác, quy định này cũng thiếu chặt chẽ, dễ dẫn đến hiểu nhầm trong thực tiễn là Bộ trưởng quản lý ngành nào chỉ được quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản thuộc phạm vi lĩnh vực quản lý ngành đó là không khả thi, không phù hợp, gây bó trong thực thi.
Về giá trưng mua tài sản
Chúng tôi thống nhất với nguyên tắc xác định giá trưng mua tài sản như quy định của Điều 18 dự thảo Luật, đặc biệt chúng tôi đề nghị cần giữ lại đoạn bôi đỏ tại khoản 2 Điều 18 này.
Theo đó, khi người có tài sản không đồng ý với giá ghi trong quyết định trưng mua thì vẫn phải chấp hành việc trưng mua, nhưng khi tình huống trưng mua kết thúc thì người có thẩm quyền quyết định trưng mua phải xác định lại gía trưng mua để bảo đảm quyền lợi của chủ tài sản.
Về bồi thường trong trưng dụng tài sản
Khoản 1 Điều 28 quy định về 3 trường hợp bồi thường trong trưng dụng tài sản.
Tuy nhiên chúng tôi cho rằng cần cân nhắc bổ sung thêm một trường hợp khác đó là: việc trưng dụng tài sản làm cho tài sản bị hao hụt, hao mòn trong quá trình trưng dụng nhưng không thuộc trường hợp bị hư hỏng hay bị thiệt hại về thu nhập.
Nếu không có bồi thường trong trường hợp này thì không bảo đảm quyền lợi cho chủ tài sản. Ví dụ: trưng dụng phương tiện là ô tô cá nhân hoặc tài sản nào đó không phải là tài sản dùng trong kinh doanh, không gây hư hỏng, không làm mất thu nhập của chủ tài sản nhưng có hao mòn, giảm tuổi thọ của tài sản thì cũng cần được bồi thường.
Nguyên tắc bồi thường trong trường hợp này nên căn cứ vào khấu hao của tài sản đó trong quá trình trưng dụng. Đề nghị bổ sung trường hợp này./.
PGS. TS Đinh Dũng Sỹ, Chuyên gia pháp luật
