KINH TẾ VIỆT NAM 2026: KIẾN TẠO HỆ SINH THÁI, ĐỔI MỚI PHƯƠNG THỨC PHÁT TRIỂN ĐỂ TĂNG TRƯỞNG CAO VÀ BỀN VỮNG

Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, phân mảng sâu sắc, cạnh tranh chiến lược gia tăng, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, kiến tạo hệ sinh thái phát triển dựa trên năng lực nội sinh trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết đối với kinh tế Việt Nam 2026. Thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững mà Đại hội XIV đặt ra đòi hỏi phải kiến tạo hệ sinh thái và đổi mới phương thức phát triển theo hướng phát triển để ổn định, ổn định để phát triển, gắn với độc lập, tự lực, tự cường và tự chủ chiến lược.

Trên nền tảng đó, việc triển khai đồng bộ ba đột phá chiến lược về thể chế, nguồn nhân lực và hạ tầng có ý nghĩa quyết định.

Bối cảnh thế giới biến động sâu sắc và yêu cầu đổi mới mô hình phát triển của kinh tế Việt Nam 2026

Bước vào giai đoạn 2026-2030, kinh tế thế giới đang trải qua những biến động mang tính cấu  trúc. Trật tự kinh tế và chính trị toàn cầu theo truyền thống suy giảm; luật lệ quốc tế bị xói mòn; cạnh tranh địa chính trị, địa kinh tế gia tăng; hình thành mới nhiều liên minh kinh tế, tiền tệ, chính trị, đan xen giữa lợi ích và xung đột.

Cùng với đó, kinh tế toàn cầu đang đối mặt với ba mối đe dọa hiện hữu. Đó là, cuộc chiến thuế quan và chủ nghĩa bảo hộ làm đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, gia tăng chi phí sản xuất, suy giảm động lực tăng trưởng của các nền kinh tế lớn; rủi ro bất ổn tài chính, tiền tệ gia tăng trong bối cảnh lạm phát, tăng trưởng chậm lại và vai trò độc lập của các ngân hàng trung ương bị thách thức; nguy cơ bong bóng công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, có thể tạo ra những cú sốc lan tỏa tới đầu tư, thị trường vốn và tăng trưởng.

Trong bối cảnh đó, kinh tế Việt Nam có độ mở lớn, hội nhập sâu vào thương mại, đầu tư và chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới phương thức phát triển, nâng cao năng lực nội sinh và sức chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

KHÔNG GIAN KINH TẾ MỚI VÀ YÊU CẦU CHỦ ĐỘNG ĐỊNH VỊ KINH TẾ VIỆT NAM 2026

Biến động toàn cầu đang tái định hình sâu sắc không gian phát triển của các quốc gia. Trong bối cảnh đó, chúng ta cần chủ động nhận diện không gian kinh tế mới, xác lập rõ vị thế, vai trò của kinh tế Việt Nam trong cấu trúc đa trung tâm đang hình thành.

Không gian kinh tế Việt Nam hiện nay không bị chi phối bởi một trung tâm quyền lực duy nhất, mà được định hình đồng thời bởi nhiều trục quyền lực lớn.

03 trục quyền lực lớn chi phối không gian kinh tế Việt Nam

Trước hết là trục thị trường và công nghệ do Mỹ và các đồng minh dẫn dắt, với vai trò thiết lập các chuẩn mực về công nghệ cao, tài chính, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các phân đoạn giá trị cao trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trục sản xuất và chuỗi cung ứng gắn với Trung Quốc và khu vực Đông Á, nơi Việt Nam tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất khu vực, phụ thuộc đáng kể vào nguyên phụ liệu, linh kiện và logistics.

Cùng với đó là trục thể chế và luật chơi toàn cầu, thể hiện qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới với những chuẩn mực ngày càng khắt khe về môi trường, lao động, thuế tối thiểu toàn cầu, phát thải carbon và quản trị dữ liệu.

Sự đan xen của các trục quyền lực này vừa tạo ra cơ hội nâng cao vị thế, vừa đặt kinh tế nước ta vào thế bị "kéo - đẩy" nếu thiếu năng lực nội sinh đủ mạnh và chiến lược định vị chủ động.

Hàm ý chiến lược của kinh tế Việt Nam trước 3 trục chiến lược 

Đứng trước ba trục chiến lược chi phối không gian kinh tế toàn cầu hiện nay, kinh tế Việt Nam phải rút ra những hàm ý chiến lược có tính định hướng dài hạn. 

Cụ thể là: Trên trục công nghệ, yêu cầu then chốt là chủ động tiếp cận, làm chủ và từng bước tham gia vào các công nghệ nền tảng, không để rơi vào vị thế phụ thuộc kéo dài ở tầng ứng dụng. 

Trên trục sản xuất và chuỗi cung ứng, Việt Nam cần chuyển từ vai trò "mắt xích gia công" sang trung tâm sản xuất có năng lực tổ chức, liên kết và nâng cấp chuỗi giá trị, gắn với phát triển doanh nghiệp nội địa và công nghiệp hỗ trợ. 

Trên trục thể chế và luật chơi toàn cầu, nhiệm vụ cấp thiết là chủ động thích ứng và tham gia định hình các chuẩn mực mới về thương mại, đầu tư, công nghệ và phát triển bền vững. 

Ba trục này không tồn tại tách rời mà đan xen chặt chẽ, đòi hỏi Việt Nam phải lựa chọn chiến lược phát triển dựa trên năng lực nội sinh, tự chủ kinh tế và định vị quốc gia trong một trật tự kinh tế toàn cầu đang tái cấu trúc.

TỰ CHỦ KINH TẾ - YÊU CẦU CẤP THIẾT TRONG BỐI CẢNH MỚI

Trong không gian kinh tế đa trung tâm với cạnh tranh và phụ thuộc gia tăng, tự chủ kinh tế trở thành yêu cầu bắt buộc để Việt Nam chủ động hội nhập, giữ vững ổn định vĩ mô và phát triển bền vững.

Trong điều kiện mới, tự chủ kinh tế được hiểu là năng lực làm chủ các quyết định phát triển then chốt, từ thể chế, chính sách đến phân bổ nguồn lực, lựa chọn mô hình tăng trưởng. 

Tự chủ kinh tế không đồng nghĩa với khép kín, mà là xây dựng năng lực cho phép nền kinh tế chủ động ứng phó với các cú sốc bên ngoài; tạo điều kiện để hội nhập sâu hơn, hiệu quả hơn, tránh lệ thuộc vào một trung tâm quyền lực hay một chuỗi giá trị đơn lẻ.

Tự chủ kinh tế thể hiện ở tự chủ thể chế và chính sách, bảo đảm dư địa điều hành phát triển dài hạn; tiếp đến là tự chủ về sản xuất, công nghệ và dữ liệu, trong đó doanh nghiệp trong nước giữ vai trò trung tâm ở các công đoạn giá trị cao; đồng thời gắn tự chủ về nguồn lực với ổn định vĩ mô, bao gồm an ninh tài chính, năng lượng, lương thực. Trên nền tảng đó, tự chủ kinh tế trở thành điều kiện để Việt Nam tham gia vào các hệ sinh thái khu vực và toàn cầu với tư thế chủ động, bền vững.

Một nền kinh tế tự chủ khi có đủ dư địa chính sách để ứng phó với biến động bên ngoài, đủ năng lực nội sinh để duy trì tăng trưởng dài hạn, đủ sức chống chịu để bảo đảm ổn định kinh tế - xã hội. Tự chủ kinh tế vì vậy gắn chặt với quan điểm phát triển để ổn định, ổn định để phát triển, bảo đảm độc lập, tự lực, tự cường và tự chủ chiến lược.

Tự chủ kinh tế đòi hỏi năng lực phải được kiến tạo liên tục thông qua ba đột phá chiến lược về thể chế, con người và hạ tầng - đây cũng chính là nền tảng của tăng trưởng cao, bền vững trong giai đoạn mới.

LÀM CHỦ HỆ SINH THÁI PHÁT TRIỂN - ĐIỀU KIỆN HIỆN THỰC HÓA TỰ CHỦ KINH TẾ

Làm chủ hệ sinh thái phát triển là điều kiện then chốt để hiện thực hóa tự chủ kinh tế trong bối cảnh cạnh tranh địa kinh tế và công nghệ gia tăng. Theo đó, Việt Nam không chỉ tham gia mà phải từng bước làm chủ các thành tố quyết định của hệ sinh thái, bao gồm thể chế, tiêu chuẩn, công nghệ lõi, dữ liệu, hạ tầng và chuỗi giá trị, nhất là trong các lĩnh vực chiến lược.

Nhà nước kiến tạo đóng vai trò dẫn dắt, điều phối và bảo vệ các hệ sinh thái phát triển, tạo không gian cho doanh nghiệp trong nước vươn lên nắm giữ các công đoạn có giá trị gia tăng cao, đồng thời chủ động sàng lọc, lựa chọn dòng vốn, công nghệ và đối tác phù hợp.

Trên nền tảng đó, làm chủ hệ sinh thái phát triển không chỉ giúp nâng cao sức cạnh tranh, khả năng chống chịu của nền kinh tế, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng nhanh, bền vững và tự chủ trong dài hạn.

Kiến tạo hệ sinh thái phát triển phải gắn chặt với yêu cầu làm chủ hệ sinh thái, đây là điều kiện cốt lõi để bảo đảm tự chủ kinh tế và phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.

CÁC LĨNH VỰC CHIẾN LƯỢC QUYẾT ĐỊNH NĂNG LỰC NỘI SINH CỦA NỀN KINH TẾ GIAI ĐOẠN 2026 - 2030

Bảo đảm tự chủ kinh tế, làm chủ hệ sinh thái phát triển đòi hỏi phải xác định và làm chủ các lĩnh vực chiến lược, qua đó củng cố năng lực nội sinh, tạo nền tảng phát triển nhanh, bền vững.

Giai đoạn 2026-2030 và xa hơn, các lĩnh vực chiến lược của kinh tế Việt Nam cần được xác định theo tiêu chí năng lực lõi và khả năng lan tỏa dài hạn, bao gồm: 

- Thể chế phát triển và năng lực hoạch định chính sách; 

- Công nghệ nền tảng và kinh tế số có chọn lọc; 

- Công nghiệp nền tảng và năng lực sản xuất lõi; 

- An ninh năng lượng gắn với chuyển dịch xanh; 

- Nông nghiệp công nghệ cao gắn với an ninh lương thực; 

- Nguồn nhân lực chất lượng cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Thể chế phát triển và năng lực hoạch định chính sách là lĩnh vực chiến lược quan trọng nhất, bởi thể chế quyết định hiệu quả vận hành của toàn bộ nền kinh tế, khả năng huy động và phân bổ nguồn lực, cũng như mức độ tận dụng cơ hội từ hội nhập.

Công nghệ nền tảng và kinh tế số có chọn lọc, bao gồm Al ứng dụng, phần mềm, an ninh mạng, dữ liệu và các phân đoạn phù hợp trong chuỗi giá trị bán dẫn. Trọng tâm không chạy theo mọi xu hướng công nghệ, mà là làm chủ những khâu có khả năng lan tỏa mạnh phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Công nghiệp nền tảng và năng lực sản xuất lõi, như công nghiệp hỗ trợ, vật liệu cơ bản, cơ khí chính xác và logistics. Đây là "xương sống" của khả năng bám trụ chuỗi cung ứng trong bối cảnh thương mại toàn cầu phân mảnh.

An ninh năng lượng gắn với chuyển dịch xanh vừa bảo đảm ổn định vĩ mô, vừa tạo thế cạnh tranh mới trong thu hút đầu tư và xuất khẩu.

Nông nghiệp công nghệ cao và an ninh lương thực không chỉ là trụ đỡ xã hội mà còn là lợi thế chiến lược trong bối cảnh bất ổn toàn cầu.

Nguồn nhân lực chất lượng cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo là yếu tố quyết định khả năng tích lũy năng lực nội sinh trong dài hạn.

Làm chủ các lĩnh vực chiến lược sẽ nâng cao sức cạnh tranh, quyết định vị thế, khả năng chống chịu và dư địa phát triển dài hạn của nền kinh tế. Đây cũng là phương thức căn bản để Việt Nam hiện thực hoá tự chủ kinh tế, tăng trưởng cao, bền vững.

TRIỂN KHAI ĐỒNG BỘ BA ĐỘT PHÁ CHIẾN LƯỢC

Để thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững, bảo đảm tự chủ kinh tế trong bối cảnh mới, việc triển khai đồng bộ ba đột phá chiến lược là yêu cầu then chốt, quyết định khả năng kiến tạo hệ sinh thái và đổi mới phương thức phát triển của nền kinh tế.

Đột phá về thể chế - Kiến tạo môi trường phát triển ổn định, linh hoạt

Tập trung hoàn thiện thể chế phát triển theo hướng ổn định, minh bạch, linh hoạt; chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển; tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế trong đầu tư, sản xuất, kinh doanh; nâng cao chất lượng xây dựng và thực thi chính sách; giữ vững dư địa chính sách và tự chủ thể chế trong bối cảnh cạnh tranh địa kinh tế gia tăng.

Để có thể xây dựng chính sách phù hợp với xu hướng và thực tiễn vận hành của nền kinh tế, Chính phủ cùng với Quốc hội và doanh nghiệp rà soát lại toàn diện các luật và quy định hiện hành nhằm xóa bỏ những mâu thuẫn và quy định trùng chéo, sắp xếp lại và xây dựng một khung pháp lý tinh gọn hơn cho hoạt động kinh doanh.

Đột phá về giáo dục, đào tạo và nhân lực chất lượng cao

Đổi mới căn bản giáo dục, đào tạo gắn với yêu cầu của nền kinh tế số, công nghiệp hiện đại và chuyển dịch xanh; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; xây dựng cơ chế đủ mạnh để thu hút, trọng dụng và phát huy nhân tài; coi đầu tư cho con người, khoa học công nghệ và đổi mới sắng tạo là đầu tư cho phát triển dài hạn.

Đột phá về hạ tầng - Mở rộng không gian và động lực phát triển

Phát triển hạ tầng giao thông, logistics, năng lượng, hạ tầng số và dữ liệu một cách đồng bộ, hiện đại; hạ tầng đi trước một bước để mở rộng không gian phát triển; nâng cao hiệu quả đầu tư công và huy động mạnh mẽ nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng chiến lược.

Kiến tạo hệ sinh thái và đổi mới phương thức phát triển là yêu cầu tất yếu đối với Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Trên nền tảng tự chủ kinh tế, ba đột phá chiến lược và vai trò Nhà nước kiến tạo, Việt Nam có điều kiện để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững, giữ vững ổn định và từng bước nâng cao vị thế trong không gian kinh tế toàn cầu đang tái cấu trúc sâu sắc./.

Nguyễn Bích Lâm

Nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê