CUỘC CÁCH MẠNG VỀ NĂNG LỰC THỰC THI - KHÂU ĐỘT PHÁ ĐỂ HIỆN THỰC HÓA KHÁT VỌNG PHÁT TRIỂN ĐẤT NƯỚC

Sau bốn thập kỷ đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu phát triển có ý nghĩa lịch sử, tạo dựng thế và lực mới để bước vào giai đoạn phát triển nhanh, bền vững. Tuy nhiên, trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng cao đi cùng yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng, củng cố năng lực nội sinh và không ngừng nâng cao mức sống thực của Nhân dân, yêu cầu đổi mới tư duy quản trị quốc gia đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nhận định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: "Thực thi đang là điểm nghẽn của điểm nghẽn" không chỉ là yêu cầu đối với công tác điều hành trước mắt, mà còn gợi mở hướng cải cách có ý nghĩa chiến lược, đó là thực hiện cuộc cách mạng về năng lực thực thi.

Từ nhận diện điểm nghẽn đến bước chuyển trong tư duy quản trị quốc gia

Trong tiến trình phát triển đất nước, có những thời điểm việc nhận diện đúng điểm nghẽn quan trọng không kém việc lựa chọn đúng mục tiêu phát triển. Khi điểm nghẽn được chỉ ra chính xác, cải cách sẽ đi đúng hướng. Ngược lại, nếu chẩn đoán chưa đúng, nguồn lực rất dễ bị phân tán và hiệu quả cải cách sẽ bị hạn chế.

Sau bốn thập kỷ đổi mới, Việt Nam đã xây dựng được nền tảng kinh tế có quy mô lớn hơn nhiều lần so với trước, độ mở thuộc nhóm cao trên thế giới, vị thế và uy tín quốc tế không ngừng được nâng lên. Đó là những tiền đề quan trọng để đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng tăng trưởng nhanh, bền vững, tự chủ, tự cường.

Tuy nhiên, khi mục tiêu phát triển được nâng lên ở tầm cao mới thì những hạn chế nội tại của nền kinh tế và hệ thống quản trị cũng bộc lộ rõ hơn. Tăng trưởng kinh tế không chỉ cần nhanh hơn mà phải bền vững hơn; năng lực nội sinh phải được củng cố mạnh mẽ hơn; sức chống chịu trước các biến động bên ngoài phải được nâng lên; thành quả phát triển phải được phản ánh ngày càng rõ nét bằng mức sống thực của Nhân dân.

Trong bối cảnh đó, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6/2026 và Hội nghị trực tuyến với các địa phương có ý nghĩa như một tổng kết thực tiễn, đồng thời gợi mở về tư duy quản trị quốc gia. Sáu kết quả nổi bật và sáu nhóm thách thức được nêu ra không chỉ phản ánh bức tranh kinh tế hiện nay mà còn chỉ rõ những vấn đề mang tính cấu trúc cần được giải quyết trong giai đoạn phát triển tới.

Đáng chú ý, nhiều thách thức được chỉ ra đều liên quan trực tiếp đến chất lượng tăng trưởng và năng lực nội sinh của nền kinh tế. Đó là cơ cấu thương mại hàng hóa quốc tế còn tiềm ẩn rủi ro khi khu vực FDI chiếm tỷ trọng rất lớn trong xuất khẩu; cán cân thương mại dịch vụ nhập siêu kéo dài nhiều năm nhưng chưa có chuyển biến rõ nét; thu nhập và niềm tin tiêu dùng của một bộ phận người dân phục hồi chậm. Những vấn đề này cho thấy yêu cầu nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế không chỉ nằm ở tốc độ tăng trưởng mà còn ở chất lượng của mô hình phát triển.

Điều đặc biệt có ý nghĩa là cùng với việc chỉ ra những thách thức của nền kinh tế, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã đưa ra nhận định có tính khái quát cao: "Hiện nay vấn đề cốt tử, cốt lõi là triển khai thực thi. Giai đoạn này, thể chế không còn là điểm nghẽn của điểm nghẽn nữa. Thực thi nhiệm vụ, tổ chức triển khai đang là điểm nghẽn của điểm nghẽn."

Thiết nghĩ, đây không chỉ là nhận định về công tác điều hành, mà còn là một bước chuyển trong tư duy quản trị quốc gia. Trong nhiều năm, cải cách thể chế được xác định là khâu đột phá chiến lược. Quan điểm đó hoàn toàn đúng và cải cách thể chế đã tạo ra những chuyển biến quan trọng. Nhưng khi hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách đang tiếp tục được hoàn thiện, yêu cầu đặt ra hiện nay không còn dừng ở việc ban hành chính sách đúng, mà là tổ chức thực hiện hiệu quả để chính sách đi vào cuộc sống.

Khoảng cách giữa chủ trương và kết quả phát triển không còn được quyết định chủ yếu bởi ý tưởng chính sách, mà ngày càng phụ thuộc, được quyết định bởi năng lực thực thi. Đó chính là điểm mà tư duy quản trị cần được nâng lên một bước.

Nếu trước đây, trọng tâm cải cách là xây dựng thể chế, thì trong giai đoạn phát triển mới, trọng tâm cần chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng thực thi. Đây không phải là sự thay thế vai trò của thể chế, mà là sự tiếp nối logic của tiến trình đổi mới, với thể chế tạo khuôn khổ phát triển, còn thực thi quyết định việc chuyển hóa khuôn khổ đó thành kết quả cụ thể.

Ba luận điểm nền tảng chuyển dịch tư duy quản trị quốc gia

Sự chuyển dịch trong tư duy quản trị quốc gia có thể được khái quát qua ba luận điểm có tính nền tảng:

1. Thể chế mở đường cho phát triển.

2. Thực thi quyết định tốc độ và chất lượng phát triển.

3. Quản trị quốc gia hiện đại phải bắt đầu từ năng lực thực thi hiện đại.

Ba luận điểm này cũng chính là trục tư duy của bước chuyển mới trong quản trị quốc gia. Bởi lẽ, khi thực thi trở thành điểm nghẽn lớn nhất, thì nâng cao năng lực thực thi không còn là yêu cầu kỹ thuật của bộ máy hành chính, mà phải trở thành chương trình cải cách ở tầm quốc gia - cuộc cách mạng về năng lực thực thi.

Vì sao thực thi trở thành "điểm nghẽn của điểm nghẽn"?

Muốn thực hiện được cuộc cách mạng về năng lực thực thi, trước hết cần trả lời câu hỏi có ý nghĩa nền tảng: Vì sao thực thi lại trở thành "điểm nghẽn của điểm nghẽn" trong giai đoạn phát triển hiện nay?

Thực thi không phải tự nhiên trở thành điểm nghẽn lớn nhất của quản trị quốc gia. Đó là kết quả của một quá trình tích tụ nhiều tồn tại trong khâu tổ chức thực hiện, phương thức điều hành và trong cơ chế phối hợp của bộ máy nhà nước.

Nhìn từ thực tiễn, có thể nhận diện 5 nguyên nhân chủ yếu.

Thứ nhất, khoảng cách giữa chính sách và tổ chức thực hiện vẫn còn lớn. Trong nhiều trường hợp, chính sách được xây dựng với mục tiêu đúng, nhưng khi triển khai lại thiếu sự chuẩn bị đồng bộ về nguồn lực, nhân lực, cơ chế phối hợp và tiêu chí đánh giá. Điều đó làm cho chất lượng thực thi không theo kịp chất lượng của chính sách.

Thứ hai, trách nhiệm trong thực thi chưa thực sự gắn với kết quả. Ở không ít nơi vẫn còn tình trạng phân công trách nhiệm chưa rõ, phối hợp chưa chặt chẽ, tâm lý né tránh, đùn đẩy hoặc chờ hướng dẫn. Khi trách nhiệm không được xác định cụ thể, không gắn với kết quả đầu ra, tốc độ xử lý công việc sẽ chậm, hiệu quả thực thi bị suy giảm.

Thứ ba, phương thức điều hành chưa theo kịp yêu cầu của quản trị hiện đại. Trong khi nền kinh tế vận động rất nhanh, việc điều hành ở một số lĩnh vực vẫn dựa nhiều vào báo cáo hành chính định kỳ, thiếu dữ liệu thời gian thực, thiếu công cụ phân tích và cảnh báo sớm. Điều này làm giảm khả năng phản ứng chính sách trước những biến động nhanh của môi trường phát triển.

Thứ tư, chất lượng dữ liệu và thông tin phục vụ quản trị còn những hạn chế. Nền quản trị hiện đại chỉ có thể đưa ra quyết định đúng khi được đặt trên nền tảng của dữ liệu đầy đủ, khách quan và phản ánh đúng thực tiễn. Nếu thông tin không chính xác, không kịp thời, việc phân tích, dự báo và hoạch định chính sách sẽ khó tránh khỏi sai lệch.

Chính vì vậy, yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về việc "con số thống kê phải là con số thực, con số biết nói" mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của công tác thống kê. Đây là yêu cầu đối với toàn bộ nền quản trị quốc gia. Con số thực không chỉ là yêu cầu về chuyên môn nghiệp vụ. Đó còn là yêu cầu về đạo đức công vụ, về trách nhiệm giải trình, về văn hóa quản trị.

Muốn có những "con số biết nói" những người thực hiện công tác thống kê phải tôn trọng sự thật, độc lập về chuyên môn và chịu trách nhiệm về chất lượng thông tin mình cung cấp. Đồng thời, cần kiên quyết khắc phục bệnh thành tích và mọi biểu hiện tạo áp lực làm sai lệch số liệu. Khi dữ liệu không phản ánh đúng thực tiễn, những quyết định quản lý dù được xây dựng với thiện chí cũng có thể đi chệch thực tiễn. Nói cách khác, tôn trọng sự thật phải trở thành giá trị khởi đầu của quản trị quốc gia hiện đại.

Thứ năm, bộ máy chưa hình thành được cơ chế học hỏi từ thực tiễn. Trong nhiều trường hợp, việc tổ chức thực hiện kết thúc khi nhiệm vụ hoàn thành theo kế hoạch, trong khi những bài học từ quá trình thực thi chưa được tổng kết, phản hồi và chuyển hóa thành cơ sở để điều chỉnh chính sách. Điều đó dẫn đến cùng một hạn chế có thể lặp lại ở nhiều chương trình, nhiều địa phương, nhiều giai đoạn khác nhau.

Năm nguyên nhân trên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, cùng dẫn đến một hệ quả khoảng cách giữa chủ trương và kết quả phát triển chưa được thu hẹp như kỳ vọng.

Điều đó cho thấy, nâng cao năng lực thực thi không thể chỉ bằng những giải pháp đơn lẻ như tăng cường kiểm tra, đôn đốc hay ban hành thêm quy định. Điều cần thiết hơn là phải đổi mới đồng bộ tư duy, tổ chức, phương thức vận hành của bộ máy. Đây chính là lý do cuộc cách mạng về năng lực thực thi cần được tiếp cận như một chương trình cải cách tổng thể.

Cũng từ đây, đặt ra yêu cầu mới, đó là muốn nâng cao chất lượng thực thi một cách bền vững, cần xây dựng Hệ sinh thái thực thi chính sách, trong đó con người, thể chế, dữ liệu, công nghệ và cơ chế phối hợp không vận hành rời rạc mà phải trở thành một chỉnh thể thống nhất, cùng hướng tới mục tiêu chuyển hóa chính sách thành kết quả phát triển.

Cách mạng về năng lực thực thi: Từ tư duy cải cách đến chương trình hành động

Khi thực thi đã trở thành "điểm nghẽn của điểm nghẽn", thì nâng cao năng lực thực thi không thể chỉ dừng ở các biện pháp hành chính ngắn hạn. Điều cần thiết là phải xây dựng một chương trình cải cách có tính hệ thống, đồng bộ, đủ mạnh để tạo ra sự chuyển biến về chất trong toàn bộ nền quản trị quốc gia. Theo đó, cuộc cách mạng về năng lực thực thi cần được triển khai trên ba trụ cột gắn kết chặt chẽ với nhau.

Trụ cột thứ nhất: Xây dựng văn hóa thực thi. Mọi cuộc cải cách bền vững đều bắt đầu từ sự thay đổi về tư duy và văn hóa thực thi công vụ.

Đối với thực thi, cần chuyển từ tư duy hoàn thành nhiệm vụ sang tư duy tạo ra kết quả; từ quản lý quy trình sang quản trị giá trị công vụ; từ đánh giá bằng khối lượng công việc sang đánh giá bằng tác động của chính sách đối với người dân, doanh nghiệp và quá trình phát triển đất nước.

Nền hành chính hiện đại cần được xây dựng trên năm giá trị cốt lõi, đó là tôn trọng sự thật; thượng tôn pháp luật; hành động vì kết quả; dám chịu trách nhiệm; phụng sự Nhân dân. Trong đó, tôn trọng sự thật là giá trị khởi đầu. Mọi quyết định quản trị chỉ có thể đúng khi được xây dựng trên dữ liệu trung thực, phản ánh đúng thực tiễn. Muốn vậy, cần kiên quyết khắc phục bệnh thành tích, bảo đảm mọi số liệu phục vụ điều hành đều là những "con số thực, con số biết nói"

Trụ cột thứ hai: Xây dựng Hệ sinh thái thực thi chính sách. Chính sách đúng chỉ tạo ra kết quả khi được triển khai trong một hệ sinh thái thực thi hiệu quả.

Hệ sinh thái thực thi chính sách là tổng thể các thiết chế, con người, dữ liệu, công nghệ, cơ chế phối hợp, trách nhiệm giải trình và văn hóa thực thi cùng vận hành theo một mục tiêu thống nhất chuyển hoá chủ trương chính sách thành kết quả phát triển. Điều quan trọng không phải là hình thành thêm tổ chức mới, mà là đổi mới phương thức vận hành của toàn bộ hệ thống theo hướng liên thông, minh bạch, dựa trên dữ liệu và lấy kết quả làm trung tâm.

Hệ sinh thái thực thi chính sách hiện đại cần đảm bảo sáu yêu cầu cơ bản, bao gồm: thể chế thực thi rõ ràng; dữ liệu trung thực; phối hợp liên ngành hiệu quả; trách nhiệm giải trình minh bạch; ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo; đồng thời hình thành cơ chế phản hồi và học hỏi chính sách.

Thực thi vì thế không phải là điểm kết thúc của chu trình chính sách, mà là điểm khởi đầu của một chu trình học hỏi liên tục, từ thiết kế đến tổ chức thực hiện, đến giám sát, đánh giá, phản hồi và cuối cùng là điều chỉnh. Đây là nền tảng để bộ máy không ngừng hoàn thiện chất lượng quản trị.

Trụ cột thứ ba: Hiện đại hóa năng lực điều hành quốc gia. Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi phương thức quản trị trên toàn cầu, nâng cao năng lực thực thi phải gắn với hiện đại hóa năng lực điều hành quốc gia.

Trọng tâm không chỉ là số hóa quy trình, mà cần xây dựng một nền quản trị dựa trên dữ liệu, bằng chứng và năng lực dự báo. Điều đó đòi hỏi hệ thống dữ liệu quốc gia phải kết nối đồng bộ; điều hành theo thời gian thực; quản trị theo kết quả thay cho quản lý theo đầu vào; tăng cường năng lực dự báo và quản trị rủi ro; ứng dụng Al trong phân tích, giám sát, đánh giá chính sách. Đồng thời xây dựng đội ngũ cán bộ có tư duy đổi mới, năng lực số và khả năng thích ứng cao.

Ba trụ cột trên tạo thành một kiến trúc cải cách thống nhất. Nếu văn hóa thực thi tạo nên động lực của con người, hệ sinh thái thực thi chính sách tạo nên năng lực của tổ chức, thì hiện đại hóa điều hành quốc gia tạo nên sức mạnh của phương thức quản trị.

Ba trụ cột này không tồn tại độc lập mà bổ trợ cho nhau, cùng hướng tới mục tiêu xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, có khả năng chuyển hóa nhanh mọi chủ trương đúng của Đảng và chính sách đúng của Nhà nước thành những kết quả phát triển cụ thể. Đó cũng là câu trả lời cho hai câu hỏi có ý nghĩa quyết định đối với giai đoạn phát triển mới: Chính phủ cần làm gì? Và quan trọng hơn, làm như thế nào để những mục tiêu phát triển trở thành hiện thực?

Từ cuộc cách mạng về năng lực thực thi đến bước chuyển mới của quản trị quốc gia

Lịch sử phát triển của các quốc gia cho thấy, mỗi giai đoạn phát triển đều gắn với một trọng tâm cải cách. Đối với Việt Nam, sau bốn thập kỷ đổi mới, khi thể chế tiếp tục được hoàn thiện và đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với những mục tiêu cao hơn, trọng tâm cải cách cần chuyển mạnh sang nâng cao năng lực thực thi.

Đây không phải là sự thay thế vai trò của thể chế. Ngược lại, đó là bước phát triển tiếp theo của tiến trình đổi mới. Thể chế mở đường cho phát triển. Thực thi quyết định tốc độ và chất lượng phát triển. Hai quá trình đó bổ sung cho nhau, tạo thành một vòng tuần hoàn tích cực của quản trị quốc gia.

Chính vì thế, cuộc cách mạng về năng lực thực thi không chỉ nhằm khắc phục những hạn chế trước mắt của bộ máy hành chính, mà hướng tới mục tiêu xa hơn nhằm xây dựng một nền quản trị quốc gia hiện đại. Trong đó mọi chủ trương đúng đều được tổ chức thực hiện hiệu quả. Mọi nguồn lực đều được sử dụng đúng mục tiêu. Mọi quyết định điều hành đều dựa trên dữ liệu trung thực. Mọi chính sách cuối cùng đều được kiểm chứng bằng chất lượng tăng trưởng, năng lực nội sinh của nền kinh tế và mức sống thực của Nhân dân.

Trong một thế giới biến động nhanh, khó lường, lợi thế cạnh tranh của quốc gia không chỉ phụ thuộc vào quy mô nguồn lực, mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng quản trị và năng lực tổ chức thực hiện. Quốc gia nào ra quyết định nhanh hơn, tổ chức thực hiện tốt hơn, học hỏi từ thực tiễn và điều chỉnh chính sách kịp thời hơn sẽ có khả năng thích ứng và phát triển bền vững hơn. Theo nghĩa đó, đầu tư cho năng lực thực thi chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trong giai đoạn 2026-2035, cùng với tiếp tục hoàn thiện thể chế, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, việc thực hiện cuộc cách mạng về năng lực thực thi là một trong những chương trình cải cách trọng tâm là hết sức cấp thiết.

Trọng tâm của chương trình là xây dựng văn hóa thực thi; hình thành Hệ sinh thái thực thi chính sách; hiện đại hóa năng lực điều hành quốc gia. Đây không chỉ là yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, mà còn là khâu đột phá để chuyển hóa các mục tiêu phát triển thành kết quả cụ thể, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu chiến lược đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045.

Triết lý của quản trị quốc gia hiện đại

Thực tiễn bốn thập kỷ đổi mới cho thấy, khoảng cách giữa khát vọng và thành tựu phát triển cuối cùng luôn được quyết định bởi năng lực tổ chức thực hiện. Bởi vậy, sự phát triển không chỉ được quyết định bởi việc ban hành nhiều chủ trương, nghị quyết hay xây dựng ngày càng hoàn thiện hệ thống thể chế. Xét đến cùng, sự phát triển được quyết định bởi năng lực chuyển hóa các quyết sách đúng thành những thay đổi tích cực trong đời sống của Nhân dân.

Một nền quản trị hiện đại phải bắt đầu từ tôn trọng sự thật; được vận hành bằng thể chế minh bạch; được dẫn dắt bởi văn hóa trách nhiệm; được hỗ trợ bởi dữ liệu và công nghệ; được kiểm chứng bằng kết quả phát triển cùng mức sống thực của Nhân dân.

Một quốc gia không thể đi xa hơn chất lượng quản trị của mình. Chất lượng quản trị được quyết định bởi tư duy phát triển, chất lượng thể chế và năng lực tổ chức thực hiện. Khi mỗi quyết sách đúng được chuyển hóa thành kết quả phát triển; khi mỗi đồng vốn đầu tư được sử dụng hiệu quả; khi mỗi chủ trương đều đi vào cuộc sống; khi mỗi con số thống kê đều phản ánh trung thực thực tiễn; thì năng lực thực thi sẽ không còn là "điểm nghẽn của điểm nghẽn".

Khi đó, năng lực thực thi sẽ trở thành năng lực cạnh tranh quốc gia; quản trị quốc gia sẽ trở thành động lực phát triển và khát vọng xây dựng một Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, tự chủ, tự cường sẽ từng bước được hiện thực hóa bằng những kết quả cụ thể, bằng mức sống ngày càng cao của Nhân dân, bằng niềm tin ngày càng vững chắc vào tương lai của đất nước./.

Nguyễn Bích Lâm

Nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê