Thẩm tra sơ bộ dự án Luật Thủ đô (sửa đổi)

Phát biểu khai mạc Phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tổ chức Phiên họp thẩm tra sơ bộ dự án Luật Thủ đô (sửa đổi), dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) và thẩm tra một số Tờ trình của Chánh án Toà án nhân dân tối cao.

Theo chương trình Phiên họp sáng 12/3, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tiến hành thẩm tra sơ bộ dự án Luật Thủ đô (sửa đổi). Chiều 12/3, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp sẽ thẩm tra sơ bộ dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) và thẩm tra các Tờ trình của Chánh án Toà án nhân dân tối cao.

Hoàn thiện thể chế đặc thù, vượt trội, có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò của Thủ đô

Trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật Thủ đô (sửa đổi), Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho biết, mục đích ban hành, xây dựng dự án Luật là nhằm hoàn thiện thể chế đặc thù, vượt trội, ổn định, có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò, tính chất riêng có của Thủ đô.

Tiếp tục thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng về xây dựng, phát triển và bảo vệ Thủ đô; bảo đảm phù hợp với Hiến pháp và các cam kết, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Đồng thời, trao quyền mạnh hơn; phân cấp, phân quyền toàn diện, tối đa cho chính quyền Thủ đô gắn với nguồn lực thực hiện và trách nhiệm kiểm tra, giám sát, giải trình.

Cơ chế, chính sách phải vừa có tính vượt trội, vừa có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với bối cảnh thực tiễn phát triển của Thủ đô và phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực của Nhà nước, tạo động lực, đột phá mới cho Thủ đô, giải quyết các điểm nghẽn, thách thức và tạo thể chế thuận lợi, dẫn đường, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới. Trong đó, kế thừa, phát triển các quy định đã được thực tiễn kiểm nghiệm tốt, khắc phục bất cập, hạn chế của Luật Thủ đô số 39/2024/QH15, Nghị quyết số 258/2025/QH15, các cơ chế, chính sách đặc thù đang thí điểm cho các tỉnh, thành phố; cơ chế, chính sách xử lý vướng mắc về pháp luật hoặc áp dụng cho từng dự án phù hợp với Thủ đô.

Về phạm vi điều chỉnh, Luật Thủ đô (sửa đổi) quy định về vị trí, vai trò của Thủ đô; cơ chế, chính sách, thẩm quyền, trách nhiệm xây dựng, phát triển và bảo vệ Thủ đô.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) gồm 09 Chương, 36 Điều (giảm 18 điều so với Luật Thủ đô số 39/2024/QH15).

Phân quyền toàn diện, tối đa cho chính quyền Thành phố Hà Nội nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm

Theo Quochoi.vn, về nội dung cơ bản của dự thảo Luật, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho biết, với cách tiếp cận mới trong xây dựng luật theo tinh thần của Nghị quyết số 66-NQ/TW và các quan điểm xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi), thay vì quy định cụ thể các nội dung như tại Luật Thủ đô số 39/2024/QH15, dự thảo mới tập trung phân quyền cho Thành phố quyết định, tạo không gian tối đa cho sự sáng tạo và tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thủ đô; đồng thời tăng cường yêu cầu về kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.

Liên quan đến những nội dung sửa đổi, hoàn thiện, dự thảo Luật đã sửa đổi hầu hết các quy định tại Luật Thủ đô số 39/2024/QH15: các quy định chung, quy định về tổ chức chính quyền, chế độ công vụ; quy hoạch, xây dựng và trật tự, an toàn Thủ đô; phát triển văn hóa - xã hội; phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; nguồn lực phát triển Thủ đô; liên kết, phát triển vùng; giám sát, kiểm tra và trách nhiệm giải trình; điều khoản chuyển tiếp và hiệu lực thi hành. Việc sửa đổi, hoàn thiện thực hiện theo hướng:

- Khẳng định địa vị pháp lý đặc thù của Thủ đô; giá trị pháp lý đặc thù, được ưu tiên áp dụng tại Thủ đô của Luật Thủ đô.

- Giải thích các thuật ngữ bảo đảm rõ ràng, áp dụng thống nhất. Trong đó có các thuật ngữ mới như "không gian tầm thấp", "không gian tầm cao".

- Quy định về nguyên tắc áp dụng Luật Thủ đô, trong đó giao HĐND Thành phố có thẩm quyền quyết định việc áp dụng trong trường hợp luật, nghị quyết của Quốc hội ban hành sau ngày Luật Thủ đô có hiệu lực thi hành có quy định cơ chế, chính sách ưu đãi hoặc thuận lợi hơn.

- Sửa đổi các quy định để bảo đảm Luật chỉ quy định những vấn đề có tính nguyên tắc theo đúng tinh thần của Nghị quyết số 66-NQ/TW, phân cấp, phân quyền tối đa, toàn diện cho chính quyền Thành phố được quy định, quyết định những nội dung thuộc thẩm quyền trong tất cả lĩnh vực nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thành phố Hà Nội, như: tổ chức, bộ máy; thu, chi ngân sách, đặc biệt là các quy định tạo điều kiện thu hút nguồn lực cho Thủ đô phát triển; thực hiện quy hoạch, chỉnh trang, tái thiết đô thị; quản lý, sử dụng tài nguyên; ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo; phát triển, liên kết vùng Thủ đô; phát triển y tế, văn hóa; bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, trong đó có việc áp dụng biện pháp hành chính cấp bách phù hợp với vị trí, vai trò của Thủ đô.

Liên quan đến những nội dung bổ sung, dự thảo Luật bổ sung quy định về nguyên tắc phân quyền cho chính quyền Thủ đô (Điều 4) nhằm thể chế hoá chủ trương phân quyền, phân cấp mạnh mẽ cho thành phố Hà Nội. Bổ sung quy định về thẩm quyền xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật (Điều 8) của chính quyền thành phố Hà Nội. Quy định về thí điểm cơ chế, chính sách (Điều 9) nhằm xác lập khuôn khổ pháp lý cho việc thử nghiệm các mô hình, giải pháp quản lý và phát triển mới.

Bổ sung quy định về thu hồi đất để thực hiện các dự án cần triển khai ngay theo chỉ đạo của Bộ Chính trị, Ban Bí thư Trung ương Đảng, Đảng ủy Chính phủ, Ban chấp hành Đảng bộ Thành phố Hà Nội. Quy định về phát triển khu kinh tế tự do, khu thương mại tự do và loại hình kinh tế mới. Bổ sung quy định về trách nhiệm giải trình của chính quyền Thành phố (khoản 6 Điều 33)…

Đáng chú ý, về nội dung phân quyền, phân cấp, dự thảo Luật đã quy định phân quyền toàn diện, tối đa cho chính quyền Thành phố Hà Nội nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thành phố Hà Nội. Theo thống kê, có 180 thẩm quyền được giao cho chính quyền Thành phố Hà Nội. Trong đó: 49 thẩm quyền đã được quy định từ Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 và Nghị quyết số 258/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội; 47 thẩm quyền khác với quy định của cơ quan nhà nước cấp trên; 84 thẩm quyền mới chưa có quy định của cơ quan nhà nước cấp trên.

Theo Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 ngày 06/02/2026 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về Chương trình lập pháp năm 2026, dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI.

Hồ sơ dự án Luật đủ điều kiện trình UBTVQH xem xét, cho ý kiến

Thẩm tra sơ bộ dự án Luật Thủ đô (sửa đổi), các ý kiến tán thành việc sửa đổi toàn diện Luật Thủ đô năm 2024 và nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Thủ đô là rất cần thiết nhằm xác lập và bảo đảm một thể chế phát triển đặc biệt, vượt trội, ổn định, có tầm nhìn dài hạn, đủ năng lực giải quyết hiệu quả các vấn đề của Thủ đô, phù hợp với vị trí, vai trò, tính chất đặc thù, đặc biệt của Thủ đô, đưa thể chế, pháp luật về Thủ đô trở thành lợi thế cạnh tranh khu vực và quốc tế để Hà Nội phát triển nhanh, bền vững và thực hiện tốt vai trò, sứ mệnh tiên phong của Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Về hồ sơ dự án Luật, các ý kiến thấy rằng, hồ sơ dự án Luật đã được Chính phủ chuẩn bị công phu, nghiêm túc, phù hợp với quy định về việc trình dự án theo trình tự, thủ tục rút gọn, đủ điều kiện trình UBTVQH xem xét, cho ý kiến.

Các đại biểu tán thành với các quan điểm, nguyên tắc xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi) theo Tờ trình số 61/TTr-CP của Chính phủ và cho rằng, dự thảo Luật đã thể chế hoá các chủ trương, đường lối của Đảng về xây dựng, phát triển và bảo vệ Thủ đô trong giai đoạn mới, các nghị quyết trụ cột, chiến lược của Bộ Chính trị trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.

Phân quyền nhưng phải có ràng buộc về kết quả, sản phẩm đạt được

Các ý kiến đề nghị tiếp tục quán triệt yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật theo tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị trong cách thức quy định các điều khoản trong dự thảo Luật một cách nhất quán theo hướng: Đối với những nội dung phân quyền cụ thể hoặc liên quan đến nội dung Hiến pháp xác định là phải được quy định bằng luật thì quy định cụ thể thẩm quyền của từng cơ quan trong dự thảo Luật.

Đối với các nội dung phân quyền chung về cơ chế, chính sách thì quy định khái quát nhưng phải có ràng buộc nhất định về yêu cầu, về kết quả, sản phẩm đạt được và lộ trình cụ thể theo đúng nguyên tắc: Luật trao quyền, cho cơ chế, chính sách và kiểm soát kết quả - Thủ đô chủ động quyết định các biện pháp để tổ chức thực hiện đạt kết quả, hiệu quả cao nhất.

Đồng thời, tiếp tục nghiên cứu, thể chế hóa trong dự thảo Luật các yêu cầu tại các Nghị quyết chiến lược, trụ cột của Bộ Chính trị như Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam,…

Để bảo đảm việc phân quyền mạnh nhưng vẫn giữ được kỷ cương, tính thống nhất của hệ thống pháp luật, các đại biểu đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, làm rõ phạm vi lĩnh vực được phép ban hành quy định khác với quy định của cơ quan nhà nước cấp trên, chỉ nên giới hạn trong những lĩnh vực gắn với yêu cầu quản trị đô thị đặc thù hoặc cần thử nghiệm chính sách mới; quy định rõ nguyên tắc, điều kiện và quy trình ban hành các văn bản này, bao gồm yêu cầu đánh giá tác động chính sách và tham vấn các cơ quan, tổ chức có liên quan.

Cùng với đó, cần thiết kế cơ chế áp dụng có thời hạn hoặc theo hình thức thí điểm đối với các quy định khác với quy định chung, kèm theo trách nhiệm báo cáo, giám sát và tổng kết việc thực hiện để kịp thời điều chỉnh khi phát sinh bất cập; xác định rõ đây là cơ chế rất đặc thù, chỉ áp dụng riêng cho Thủ đô Hà Nội mà không áp dụng cho các địa phương khác.

Về việc trao quyền mạnh hơn, phân cấp, phân quyền toàn diện, vượt trội hơn gắn với trách nhiệm giải trình, các ý kiến lưu ý việc phân quyền phải bảo đảm yêu cầu 06 rõ: “rõ người, rõ việc, rõ quy trình (trách nhiệm), rõ thời gian, rõ sản phẩm (kết quả) và rõ hiệu quả”. 

Đồng thời, đề nghị làm rõ nguyên tắc và tiêu chí phân quyền: loại quyền nào giao cho HĐND, loại quyền nào giao cho UBND; khi nào thì phân quyền cho tập thể UBND và cá nhân Chủ tịch UBND; cơ chế kiểm soát, giám sát trong việc thực hiện các quyền này như thế nào để bảo đảm “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm”.

Các đại biểu cho rằng, phân quyền phải có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với bối cảnh thực tiễn phát triển của Thủ đô và phải gắn với khả năng cân đối ngân sách, năng lực thực thi của chính quyền Thành phố. Và phân quyền phải gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Theo đó, cần có cơ chế báo cáo, xin ý kiến cấp có thẩm quyền (Bộ Chính trị) trước khi tiến hành thí điểm các cơ chế, chính sách khác với quy định của luật, nghị quyết của Quốc hội; bổ sung nguyên tắc việc thí điểm cơ chế, chính sách phải bảo đảm rõ mục đích, rõ đối tượng, có thời hạn cụ thể kèm theo cơ chế theo dõi, kiểm soát, đánh giá kết quả thực hiện…

Về bố cục của dự thảo Luật, các ý kiến cơ bản tán thành với bố cục và cách thiết kế dự thảo Luật như Chính phủ trình. Tuy nhiên, có ý kiến đề nghị thiết kế bố cục của dự thảo Luật theo hướng chuyển từ việc quy định các chính sách cụ thể sang việc xác lập rõ phạm vi thẩm quyền đặc thù, công cụ thực hiện và cơ chế kiểm soát việc thực hiện thẩm quyền của chính quyền Thủ đô.

Sớm hoàn thiện Hồ sơ dự án Luật

Kết luận nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, các ý kiến phát biểu tại Phiên họp sôi nổi, sâu sắc, đề nghị Thường trực Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp tiếp thu các ý kiến để tiếp tục hoàn thiện Báo cáo thẩm tra sơ bộ dự án Luật Thủ đô (sửa đổi). Hồ sơ dự án Luật đủ điều kiện trình UBTVQH xem xét, cho ý kiến. Về cơ bản, các ý kiến tán thành với sự cần thiết ban hành Luật Thủ đô (sửa đổi); đánh giá cao sự nỗ lực, cố gắng của Cơ quan chủ trì soạn thảo và chính quyền TP. Hà Nội đã phối hợp chặt chẽ trong thời gian ngắn đã xây dựng và hoàn thiện dự án Luật với khối lượng đồ sộ. Dự án Luật cơ bản đáp ứng yêu cầu, chất lượng; nhiều nội dung đã được tiếp thu, chỉnh lý trong quá trình xây dựng dự thảo Luật.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo và Cơ quan thẩm tra và chính quyền TP. Hà Nội tiếp tục rà soát thêm các Nghị quyết mới mà Bộ Chính trị mới ban hành về xây dựng, phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới; đề nghị sau Phiên họp của UBTVQH, các cơ quan tiếp tục phối hợp chặt chẽ, sớm hoàn thiện Hồ sơ dự án Luật để trình Quốc hội đảm bảo chất lượng tốt nhất.