TÁI CƠ CẤU HỆ THỐNG, PHÁT TRIỂN CÁC DOANH NGHIỆP "ĐẦU ĐÀN" DẪN DẮT THỊ TRƯỜNG, KẾT NỐI CHUỖI GIÁ TRỊ

Phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp từ số lượng sang chất lượng

Trong những năm qua, doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động đạt được số lượng lớn. Giai đoạn 2023-2025, có 748,4 nghìn doanh nghiệp gia nhập thị trường. 

Tuy vậy số doanh nghiệp rút khỏi thị trường cũng không ít, với 597,7 nghìn doanh nghiệp, bình quân mỗi năm trong giai đoạn này nền kinh tế có khoảng 50,2 nghìn doanh nghiệp tăng thêm, chỉ bằng 20,1% số doanh nghiệp gia nhập thị trường.

Mục tiêu đến năm 2030 nền kinh tế có 2 triệu doanh nghiệp theo Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị chỉ thực sự có ý nghĩa khi 2 triệu doanh nghiệp phải có khả năng tồn tại, phát triển và tạo ra giá trị. Nếu không, việc gia tăng số lượng sẽ chỉ là mở rộng khu vực doanh nghiệp một cách hình thức, trong khi năng lực cạnh tranh của nền kinh tế không được cải thiện.

Thực tiễn hiện nay phản ánh một số nghịch lý: Số doanh nghiệp đăng ký mới tăng, nhưng tỷ lệ rút khỏi thị trường cũng lớn; cơ cấu doanh nghiệp nghiêng lệch về khu vực dịch vụ nhỏ lẻ, giá trị gia tăng thấp; doanh nghiệp quy mô vừa và lớn chiếm tỷ trọng rất thấp; khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu còn hạn chế. Thực tiễn đó cho thấy, vấn đề cốt lõi không chỉ là "có thêm bao nhiêu doanh nghiệp", mà quan trọng hơn có bao nhiêu doanh nghiệp có thể tồn tại và lớn lên.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ ở việc tạo thêm doanh nghiệp mới, mà phải chuyển trọng tâm sang nuôi dưỡng, nâng đỡ doanh nghiệp tồn tại và mở rộng bền vững để nâng cao năng lực sản xuất, cạnh tranh và tính độc lập tự chủ của nền kinh tế. Theo đó, cần thực hiện một số nhóm giải pháp:

Tập trung chính sách bảo đảm điều kiện để doanh nghiệp hoạt động ổn định

Tập trung nuôi dưỡng và phát triển doanh nghiệp: Trong nhiều năm, chính sách tập trung quá mức vào việc tạo thuận lợi cho gia nhập thị trường. Tuy nhiên, gia nhập dễ nhưng tồn tại khó đang là điểm nghẽn lớn nhất của khu vực doanh nghiệp.

Đã đến lúc cần tập trung chính sách bảo đảm điều kiện để doanh nghiệp hoạt động ổn định; tạo môi trường thông thoáng tiếp tục khuyến khích thành lập mới. Đồng thời giảm tối đa tỷ lệ doanh nghiệp rút khỏi thị trường; chuyển từ hỗ trợ dàn trải sang hỗ trợ theo năng lực và tiềm năng phát triển.

Chính sách chỉ thực sự hiệu quả khi giúp doanh nghiệp sống được và phát triển được. Nền kinh tế mạnh không phải là nơi doanh nghiệp "sinh ra nhiều", mà là nơi doanh nghiệp tồn tại được, lớn lên được.

Tái cấu trúc cơ cấu doanh nghiệp

Một giải pháp quan trọng không thể không triển khai đó là tái cấu trúc cơ cấu doanh nghiệp, xóa bỏ quán tính dễ làm, giá trị thấp.

Cơ cấu doanh nghiệp hiện nay phản ánh quán tính phát triển tập trung vào những lĩnh vực dễ gia nhập, vốn thấp, quay vòng nhanh nhưng giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc vào tiêu dùng dịch vụ trong nước.

Nếu không điều chỉnh cấu trúc, mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp sẽ chỉ làm gia tăng thêm số lượng doanh nghiệp nhỏ thuộc lĩnh vực dịch vụ truyền thống, không tạo ra bước chuyển về năng lực sản xuất quốc gia.

Do đó, chính sách phát triển doanh nghiệp cần xác định sự lựa chọn rõ ràng: ưu tiên thành lập mới và chuyển dịch doanh nghiệp từ khu vực dịch vụ truyền thống sang khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo và công nghiệp hỗ trợ; thúc đẩy các ngành công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số; nâng cấp khu vực dịch vụ theo hướng phục vụ sản xuất và chuỗi giá trị; gắn phát triển doanh nghiệp với chiến lược công nghiệp quốc gia.

Muốn khu vực doanh nghiệp phát triển bền vững, trước hết phải đặt họ vào một cấu trúc ngành hợp lý và có khả năng tạo giá trị gia tăng. Không thể nâng cấp nền kinh tế nếu không nâng cấp cấu trúc doanh nghiệp.

Doanh nghiệp phải được "lớn lên" theo phương thức kinh doanh

Bên cạnh đó, chúng ta cũng không nên "hành chính hóa" việc chuyển đổi hộ kinh doanh thành doanh nghiệp. Cần tránh là coi khu vực hộ kinh doanh như một "nguồn dự trữ" để chuyển đổi thành doanh nghiệp nhằm đạt chỉ tiêu về số lượng.

Thực tế hiện nay, phần lớn hộ kinh doanh hoạt động theo mô hình sinh kế, quy mô nhỏ, không có nhu cầu, không đủ năng lực, không phù hợp với cấu trúc doanh nghiệp.

Một nền kinh tế phát triển lành mạnh luôn thừa nhận, tôn trọng sự đa dạng của các hình thức kinh doanh. Theo đó, chỉ khuyến khích chuyển đổi khi hộ kinh doanh có nhu cầu phát triển thực; tạo môi trường để các hộ kinh doanh phát triển và có nhu cầu tự nhiên trở thành doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải được "lớn lên" theo phương thức kinh doanh.

Giảm số lượng doanh nghiệp rút khỏi thị trường

Mặt khác, cần triển khai các giải pháp để giảm số lượng doanh nghiệp rút khỏi thị trường. Đây chính là thước đo thực chất của chất lượng hệ sinh thái. Bởi nếu số doanh nghiệp rút khỏi thị trường không giảm, mọi nỗ lực gia tăng số lượng sẽ không có ý nghĩa kinh tế.

Vì vậy, cần coi việc giảm tỷ lệ doanh nghiệp rút khỏi thị trường là mục tiêu điều hành quan trọng bằng các giải pháp: Ổn định chính sách và giảm rủi ro thể chế; giảm thiểu chi phí tuân thủ, chi phí không chính thức; thiết lập cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp gặp khó khăn tạm thời; phát triển hệ thống tư vấn, cảnh báo sớm và tái cấu trúc doanh nghiệp.

Giữ được doanh nghiệp đang hoạt động sẽ giảm sự lãng phí của nền kinh tế, có giá trị hơn nhiều so với việc tạo ra doanh nghiệp mới.

Phát triển các doanh nghiệp "đầu đàn" để dẫn dắt thị trường, kết nối chuỗi giá trị

Phát triển doanh nghiệp quy mô vừa và lớn - Trụ cột của nền kinh tế. Một trong những điểm nghẽn lớn của nền kinh tế không chỉ là thiếu doanh nghiệp, mà là thiếu doanh nghiệp đủ lớn để dẫn dắt thị trường và kết nối chuỗi giá trị.

Vì vậy, nhà nước cần tập trung hỗ trợ doanh nghiệp tích tụ vốn, mở rộng quy mô; hình thành các doanh nghiệp "đầu đàn" theo ngành, lĩnh vực ưu tiên trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội; tạo cơ chế liên kết giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ; đồng thời nâng cao khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Không có doanh nghiệp vừa và lớn đủ mạnh, nền kinh tế sẽ mãi ở trạng thái phân mảnh và giá trị thấp.

Nuôi dưỡng, phát triển doanh nghiệp vươn ra thị trường quốc tế

Mở rộng không gian thị trường - phá vỡ "giới hạn nội địa": Một nền kinh tế mà phần lớn doanh nghiệp phụ thuộc vào sức mua trong nước sẽ dễ bị tổn thương và khó bứt phá.

Vì vậy, cần thực thi chính sách nuôi dưỡng và phát triển doanh nghiệp vươn ra thị trường quốc tế; phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới; kết nối doanh nghiệp trong nước với mạng lưới sản xuất toàn cầu. Nếu không mở rộng được thị trường, doanh nghiệp sẽ không thể lớn lên.

Tạo lập niềm tin thị trường - nền tảng căn bản của hệ sinh thái: Cuối cùng, mọi chính sách sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu niềm tin của cộng đồng doanh nhân vào hệ sinh thái doanh nghiệp.

Niềm tin của cộng đồng doanh nhân được hình thành từ tính ổn định và nhất quán của chính sách; từ sự công bằng trong thực thi pháp luật; khả năng dự báo và kiểm soát rủi ro. Niềm tin là điều kiện để doanh nghiệp dám đầu tư dài hạn.

Cải cách thể chế, cuộc chuyển đổi mang tính nền tảng

Nhìn tổng thể, cải cách thể chế để phát triển kinh tế tư nhân không chỉ là một nhiệm vụ kỹ thuật, mà là một cuộc chuyển đổi mang tính nền tảng trong tư duy quản trị quốc gia. Đó là sự chuyển đổi từ can thiệp sang kiến tạo, từ mệnh lệnh sang thị trường, từ thành tích hình thức sang hiệu quả thực chất, từ quản lý sang phục vụ.

Chỉ khi những cải cách này được triển khai một cách đồng bộ, nhất quán và thực chất, khu vực kinh tế tư nhân mới có thể bứt phá, trở thành trụ cột vững chắc, động lực tăng trưởng chủ đạo của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 không phải là một đích đến về số lượng, mà là thước đo chất lượng của cải cách thể chế và năng lực điều hành kinh tế. Để hiện thực hóa mục tiêu này một cách thực chất, cần nhất quán thực hiện nguyên tắc không hành chính hóa các quyết định kinh tế, không đánh đổi chất lượng lấy số lượng, mà tập trung nuôi dưỡng doanh nghiệp, nâng cấp cấu trúc và hoàn thiện hệ sinh thái phát triển.

Chúng ta tin tưởng với định hướng trọng tâm của Chính phủ trong thời gian tới tập trung cao nhất xây dựng một Chính phủ hiện đại, kiến tạo, liêm chính, kỷ luật, bản lĩnh, trách nhiệm và phục vụ nhân dân; với quyết tâm, nỗ lực cao nhất điều hành nền kinh tế đạt tốc độ tăng trưởng cao và bền vững, kinh tế tư nhân sẽ được chắp cánh trở thành một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, là lực lượng tiên phong thúc đẩy tăng trưởng, đạt được mục tiêu phấn đấu có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động trong nền kinh tế./.

Nguyễn Bích Lâm

Nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê