Những nội dung chủ yếu của Luật Tương trợ tư pháp về dân sự

Mở rộng phạm vi tương trợ tư pháp về dân sự so với quy định hiện hành

Ngoài phạm vi TTTPDS truyền thống là tống đạt giấy tờ; thu thập, cung cấp chứng cứ; triệu tập người làm chứng, người giám định, Luật đã nội luật hóa các quy định của điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên bổ sung phạm vi TTTPDS bao gồm (i) Cung cấp giấy tờ hộ tịch; trích lục bản án, quyết định của Tòa án về hộ tịch; (ii) Cung cấp thông tin pháp luật. Bên cạnh đó, để đảm bảo sự thống nhất của hệ thống pháp luật và thực tiễn thực hiện, Luật sửa đổi, bổ sung quy định của Luật Tố tụng hành chính năm 2015, xác định rõ các yêu cầu TTTP trong tố tụng hành chính được thực hiện theo quy định của pháp luật TTTPDS.

 Quy định Bộ Tư pháp là cơ quan trung ương trong tương trợ tư pháp về dân sự

Luật chỉ định Bộ Tư pháp là cơ quan trung ương trong TTTPDS, có trách nhiệm làm đầu mối trao đổi thông tin, tiếp nhận, chuyển giao, theo dõi, đôn đốc việc thực hiện TTTPDS; thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo điều ước quốc tế có liên quan mà nước CHXHCN Việt Nam là thành viên, đồng thời là cơ quan giúp Chính phủ thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước trong TTTPDS. Quy định này đã khẳng định vai trò của Bộ Tư pháp trong công tác TTTPDS, phù hợp với thực tiễn, đồng thời nội luật hóa quy định tại các điều ước quốc tế về TTTPDS mà Việt Nam đã ký kết và tạo thuận lợi trong hợp tác TTTPDS với nước ngoài.

 Áp dụng pháp luật nước ngoài trong tương trợ tư pháp về dân sự

Về nguyên tắc, yêu cầu TTTPDS của nước ngoài được thực hiện theo quy định pháp luật của Việt Nam. Tuy nhiên, Luật quy định ngoại lệ cho phép áp dụng pháp luật nước ngoài để thực hiện. Để đảm bảo chủ quyền quốc gia trong lĩnh vực tư pháp, việc áp dụng pháp luật nước ngoài không được thực hiện một cách đương nhiên mà cần có điều kiện: (i) nước ngoài có văn bản yêu cầu; (ii) việc áp dụng pháp luật nước ngoài không trái với nguyên tắc TTTPDS và hậu quả của việc áp dụng không trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Quy định này thể hiện thiện chí, sự hợp tác của Việt Nam trong giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài.

 Áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong tương trợ tư pháp về dân sự

Việc áp dụng nguyên tắc "có đi có lại" trong TTTPDS được tiếp cận linh hoạt bằng quy định từ chối thực hiện yêu cầu TTTPDS của nước ngoài khi có căn cứ cho rằng phía nước ngoài không hợp tác thực hiện yêu cầu TTTPDS của Việt Nam. Quy định này tạo cơ sở pháp lý cho cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam căn cứ vào từng trường hợp cụ thể để xem xét, quyết định thực hiện, qua đó, bảo vệ tối đa quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân của Việt Nam, thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này.

 Quy định cụ thể về thẩm quyền yêu cầu tương trợ tư pháp về dân sự của Việt Nam và thẩm quyền thực hiện tương trợ tư pháp về dân sự của nước ngoài

Luật quy định tòa án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân, cơ quan thi hành án dân sự là các cơ quan có thẩm quyền yêu cầu TTTPDS của Việt Nam. Đối với việc thực hiện yêu cầu TTTPDS của nước ngoài, bên cạnh các chủ thể có thẩm quyền thực hiện yêu cầu TTTPDS của nước ngoài kế thừa từ Luật TTTP, Luật bổ sung 02 chủ thể gồm: (i) Cơ quan, tổ chức đang lưu giữ, quản lý thông tin, tài liệu, chứng cứ; (ii) dịch vụ bưu chính công ích thực hiện việc tống đạt giấy tờ của nước ngoài.

 Quy định về thành phần hồ sơ và việc tiếp nhận, xử lý yêu cầu tương trợ tư pháp về dân sự

Luật quy định cụ thể, rõ ràng hơn về thành phần hồ sơ TTTPDS của Việt Nam và của nước ngoài. Về quy trình tiếp nhận, xử lý yêu cầu TTTPDS, Luật quy định về: (i) việc tiếp nhận, xử lý yêu cầu TTTPDS; (ii) thực hiện yêu cầu TTTP về dân sự; (iii) việc chuyển giao yêu cầu TTTPDS trên môi trường điện tử; (iv) thông báo kết quả thực hiện yêu cầu TTTPDS; (v) giá trị pháp lý của kết quả TTTPDS và (vi) việc thực hiện yêu cầu thu thập chứng cứ bằng biện pháp lấy lời khai trực tuyến của Việt Nam.

 Ứng dụng công nghệ thông tin nâng cao hiệu quả thực hiện yêu cầu tương trợ tư pháp về dân sự

Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin, Đảng ta đã xác định mục tiêu ưu tiên phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo với tư cách là một trong bốn trụ cột để thúc đẩy phát triển đất nước.

Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Luật đã có quy định ứng dụng công nghệ thông tin để tối ưu hóa thủ tục, cải tiến quy trình, rút ngắn thời gian giải quyết, tiết kiệm chi phí nhằm đạt được hiệu quả cao nhất trong thực hiện yêu cầu TTTPDS, cụ thể: (i) quy định về xây dựng, hoàn thiện, vận hành hệ thống thông tin TTTPDS; (ii) chuyển giao yêu cầu TTTPDS của Việt Nam và của nước ngoài trên môi trường điện tử; (iii) thu thập chứng cứ lấy lời khai trực tuyến đối với đương sự đang cư trú tại nước ngoài và người nước ngoài đang cư trú tại Việt Nam.

 Xã hội hóa hoạt động tống đạt giấy tờ của nước ngoài

Để giảm áp lực cho cơ quan tiến hành tố tụng, đồng thời cụ thể hóa giải pháp chính sách xã hội hóa hoạt động tống đạt giấy tờ đã được phê duyệt khi đề xuất xây dựng Luật, Luật quy định doanh nghiệp cung ứng dịch vụ bưu chính công ích được chỉ định thực hiện việc tống đạt giấy tờ của nước ngoài.

Trong bối cảnh tòa án khu vực phải giải quyết số lượng lớn các vụ việc dân sự còn phải thực hiện các yêu cầu TTTPDS của nước ngoài trong đó phần lớn là yêu cầu tống đạt giấy tờ với nguồn nhân lực hạn chế, việc giao bưu chính thực hiện tống đạt giấy tờ của nước ngoài được xem là một giải pháp quan trọng giúp giảm tải công việc cho tòa án, cắt giảm khâu trung gian để đẩy nhanh tiến độ thực hiện.